|
|
Frequently Asked QuestionsPlease click on a question below to go to that question and answer:
What languages are spoken in Northern Ireland? English is the most widely spoken language in Northern Ireland There has been a significant increase in the numbers of migrant workers entering Northern Ireland particularly from the new EU accession States, but figures on the number of people who speak languages from these areas are not yet available. From a variety of sources: 2001 Census. 1999 Northern Ireland Life and Times survey, 'In other words' report by Daniel Holder, Kirk/O'Baoil, British Deaf Association. The Irish language is one of the oldest languages in the world. What is the Ulster-Scots language? Ulster-Scots is a Germanic language and is the local variety of the Scots language. It is mainly spoken in rural areas of north-east County Down, Antrim, east Londonderry and in east Donegal in the Republic of Ireland. Sign Language is the preferred means of communication of 5,000 of the 17,000 people in Northern Ireland who are severely or profoundly deaf and it is also used by a significant number of their families and friends. Sign Language is a language in its own right. It has its own grammar and syntax, completely different from the grammatical rules of English. It uses both manual and non-manual components: handshapes and movements, facial expression, and body language. What is the European Charter for Regional or Minority Languages? The Charter is an international convention designed to protect and promote regional and minority languages. The Charter does not establish any individual or collective rights for the speakers of regional or minority languages. The Charter’s overriding purpose is cultural. It is designed to protect and promote regional or minority languages as a threatened aspect of Europe’s cultural heritage. What does the Charter mean for Irish? The signing of the Charter means that Irish language users can use Irish when writing or phoning Government Departments or Agencies. Government Departments or Agencies don’t have to reply in Irish, although they may do so. This means you can write in Irish on application forms, tax returns and so on. You should bear in mind that as the working language of the Northern Ireland Civil Service is English most submissions in Irish will have to be translated, and that as a result it may take a little longer to respond. What does the Charter mean for Ulster-Scots? Although the Charter does not oblige Government Departments and Agencies to accept Ulster-Scots letters or phone calls, most will do so. Government Departments or Agencies don’t have to reply in Ulster-Scots, although they can do so. This means you can write in Ulster-Scots on application forms, tax returns and so on. You should bear in mind that as the working language of the Northern Ireland Civil Service is English most submissions in Ulster-Scots will have to be translated, and that as a result it may take a little longer to respond. What is DCAL doing to help the Irish Language? In conjunction with the Department of Community, Rural and Gaeltacht Affairs DCAL funds Foras na Gaeilge (The Irish Language Agency). Within the Civil Service DCAL has taken the lead role in developing the ways that Irish speakers can use their language of choice when they deal with Government agencies. You should bear in mind, however, that Departments are responsible and answerable for their own actions in this regard. What is DCAL doing to help Ulster-Scots? In conjunction with the Department of Community, Rural and Gaeltacht Affairs DCAL funds the Ulster-Scots Agency (Tha Boord o Ulstèr-Scotch). What is DCAL doing to help Sign language? The Belfast/Good Friday Agreement provides the overarching policy objective for our work on linguistic diversity
What is DCAL doing to help Minority Ethnic Community Languages? As part of the Northern Ireland Race Forum DCAL is taking the lead in a group that will be looking at the language and communication needs that minority ethnic communities have in accessing public services here. The group will be a partnership between interested voluntary and community groups, the public sector and other organisations. It is hoped that by developing standards and identifying best practice the group will be able to draw up proposals that will reduce the inequalities experienced by minority ethnic language speakers here. How does the North/South Language Body work? What does it do? Where is it located? The Body was set up in December 1999 in order to give effect to a commitment by the British and Irish governments in the Belfast/Good Friday Agreement. The body consists of 24 board members; 16 with an interest in Irish and 8 with an interest in Ulster-Scots. How is the budget decided for the Irish and Ulster-Scots parts of the North/South language body? Why are they different? The budgets of the two agencies are set independently according to their own particular needs (as outlined in their business plans) and taking into account available funding. The budgets are agreed jointly by DCAL and DCRGA, working with the respective finance departments, and obviously in close consultation with the two agencies. They are not set in relation to each other. Both agencies run on calendar years. The North/South Language Body operates in calendar years. Ulster-Scots Agency (separately) 2006 2.132
2006 19.862 DCAL funds 75% of the Ulster-Scots Agency budget and DCRGA funds 25%. DCRGA funds 75% of Foras na Gaeilge's Budget and DCAL funds 25%. These proportions were agreed when the bodies were set up and have been maintained since. The 2001 Census found that 167,490 people had ‘some knowledge of Irish’, and of these that 75,125 ‘speaks, reads, writes and understands Irish’. Who speaks Ulster-Scots in Northern Ireland? The Northern Ireland Life and Times Survey (1999) found that 2% of the population spoke Ulster-Scots: this would be around 35,000 people. The Ulster-Scots Language Society estimates that there are 100,000 speakers. In addition there are Ulster-Scots speakers in east Donegal. Of course there are also up to two million Scots speakers in Scotland. I am involved in an Irish or Ulster-Scots language programme and am interested in getting a grant, what should I do? DCAL doesn't directly grant aid organisations, rather we operate through our Agencies. Foras na Gaeilgez Teileafón: 1850 325325 (Eire) / 0845 3098142(NI) Suíom Gréasáin: www.gaeilge.ie Or their office in Belfast: BT1 6ED Website: www.gaeilge.ie
The Ulster-Scots Agency Website: www.ulsterscotsagency.com
I am interested in learning a language, what should I do? If you are interested in learning Irish there is useful information on Foras na Gaeilge’s website I use Irish or Ulster-Scots in my everyday life: can I phone or write to the Government in the language I prefer? Yes. You can write to any Government department or agency in Irish or Ulster-Scots. Some bodies may also write back in your language of choice. You can also phone Government in Irish or Ulster-Scots: voicemails have been set up to allow this: Irish: 028 90515251 Ulster-Scots: 028 90515252 Please make sure you state who the message is for and give your address so that a response can be sent to you after your message is translated. Ceisteanna Coitianta Cliceáil ar cheist thíos chun dul chuig an gceist agus an freagra sin:
Cén teangacha a labhraítear i dTuaisceart Éireann Is é an Béarla an teanga is coitianta a labhraítear i dTuaisceart Éireann Tá méadú suntasach tagtha ar an líon oibreoirí imirceacha atá ag teacht isteach go Tuaisceart Éireann as stáit aontachais nua an AE, ach níl figiúir ar an líon daoine a labhraíonn teangacha as na ceantair sin ar fáil fós. As raon leathan foinsí: Daonáireamh 2001. 1999 Northern Ireland Life and Times survey, 'In other words' tuairisc le Daniel Holder, Kirk/O'Baoil, British Deaf Association. Céard í an Ghaeilge? Tá an Ghaeilge ina ceann de na teangacha is sine ar domhan. Céard í Albainis Uladh? Teanga Ghearmánach atá in Albainis Uladh agus is í an leagan éagsúil áitiúil d’Albainis. Labhraítear í go príomha i gceantair tuaithe in oirthuaisceart Chontae an Dúin, in Aontroim, in oirthear Dhoire agus in oirthear Dhún na nGall i bPoblacht na hÉireann. Cad atá sa Teanga Chomharthaíochta? Is í Teanga Chomharthaíochta an bealach roghnaithe le cumarsáid a dhéanamh do 5,000 as na 17,000 duine i dTuaisceart Éireann atá faoi mhórbhodhaire nó faoi ollbhodhaire agus úsáideann roinnt mhaith dá dteaghlaigh agus dá gcairde í chomh maith. Teanga inti féin atá sa Teanga Chomharthaíochta. Tá gramadach agus comhréir faoi leith ag baint leis, atá difriúil ó rialacha gramadaí an Bhéarla. Úsáideann sí idir gnéithe láimhe agus gnéithe neamhláimhe: cruthanna agus luailí láimhe, gothaí aghaidhe, agus comharthaíocht choirp. Cad atá sa Chairt Eorpach um Theangacha Réigiúnacha nó Mionlaigh? Is coinbhinsiún idirnáisiúnta í an Chairt atá deartha chun teangacha réigiúnacha agus mionlaigh a chosaint agus a chur chun cinn. Ní bhunaíonn an Chairt aon chearta aonair nó comhchoiteanna do chainteoirí na dteangacha réigiúnacha nó mionlaigh. Is cuspóir cultúrtha é cuspóir sáraitheach na Cairte. Tá sí deartha chun teangacha réigiúnacha agus mionlaigh a chosaint agus a chur chun cinn mar ghné d'oidhreacht chultúrtha na hEorpa atá faoi bhagairt. Cad a chiallaíonn an Chairt don Ghaeilge? Ciallaíonn síniú na Cairte gur féidir le lucht na Gaeilge í a úsáid nuair a bhíonn siad ag scríobh chuig Ranna nó Gníomhaireachtaí Rialtais nó ag glaoch orthu. Ní gá do Ranna ná Gníomhaireachtaí Rialtais freagairt i nGaeilge, cé go bhféadfaidís a leithéid a dhéanamh. Ciallaíonn sé sin go bhféadann tú scríobh i nGaeilge ar fhoirmeacha iarratais, thuairisceáin chánach agus mar sin de. Ba cheart a choimeád i gcuimhne toisc gurb é Béarla teanga oibre Státseirbhís Thuaisceart Éireann go mbeidh uirthi an chuid is mó den ábhar a chuirfear isteach i nGaeilge a aistriú, agus mar sin d’fhéadfadh go dtógfadh sé beagáinín níos faide freagra a thabhairt. Cad a chiallaíonn an Chairt d’Albainis Uladh? Cé nach gceanglaíonn an Chairt ar Ranna agus Gníomhaireachtaí Rialtais glacadh le litreacha ná glaonna teileafóin in Albainis Uladh, glacfaidh an chuid is mó acu leo. Ní gá do Ranna ná Gníomhaireachtaí Rialtais freagairt in Albainis Uladh, cé go bhféadfaidís a leithéid a dhéanamh. Ciallaíonn sé sin go bhféadann tú scríobh in Albainis Uladh ar fhoirmeacha iarratais, thuairisceáin chánach agus mar sin de. Ba cheart a choimeád i gcuimhne toisc gurb é Béarla teanga oibre Státseirbhís Thuaisceart Éireann go mbeidh uirthi an chuid is mó den ábhar a chuirfear isteach in Albainis Uladh a aistriú, agus mar sin d’fhéadfadh go dtógfadh sé beagáinín níos faide freagra a thabhairt. Cad atá á dhéanamh ag an RCEF chun cabhrú leis an nGaeilge? I gcomhpháirt leis an Roinn Gnóthaí Pobail, Tuaithe agus Gaeltachta tugann RCEF cistiú d’Fhoras na Gaeilge (Gníomhaireacht na Gaeilge). Laistigh den Státseirbhís tá an RCEF i gceannas ar bhealaí a fhorbairt trína bhféadann cainteoirí Gaeilge an teanga dá rogha féin a úsáid agus iad ag plé le gníomhaireachtaí Rialtais. Ba cheart a choimeád i gcuimhne áfach, go bhfuil na Ranna freagrach as a ngníomhartha féin chuige sin. Cad atá á dhéanamh ag an RCEF chun cabhrú le hAlbainis Uladh? I comhpháirt leis an Roinn Gnóthaí Pobail, Tuaithe agus Gaeltachta tugann an RCEF cistiú do Ghníomhaireacht na hUltaise (Tha Boord o Ulstèr-Scotch). Cad atá á dhéanamh ag an RCEF chun cabhrú leis an Teanga Chomharthaíochta? Soláthraíonn Comhaontú Bhéal Feirste/Aoine an Chéasta an cuspóir uileghabhálach beartais dár gcuid oibre i leith éagsúlachta teanga.
Cad atá á dhéanamh ag an RCEF chun cabhrú le Teangacha Eitneacha Pobal Mionlaigh? Mar chuid d’Fhóram Cine Thuaisceart Éireann tá an RCEF ag dul i gceannas ar ghrúpa a bheidh ag féachaint ar na riachtanais teanga agus chumarsáide atá ag pobail eitneacha mionlaigh maidir le rochtain a fháil ar sheirbhísí poiblí anseo. Beidh an grúpa ina chomhpháirtíocht idir grúpaí deonacha agus pobail a bhfuil suim acu ann, an earnáil phoiblí agus eagraíochtaí eile. Táthar ag súil trí chaighdeáin a fhorbairt agus dea-chleachtas a aithint go mbeidh an grúpa in ann moltaí a dhréachtú a laghdóidh na neamhionannais a fhulaingíonn lucht labhartha teangacha eitneacha mionlaigh anseo. Conas a fheidhmíonn an Foras Teanga? Cad a dhéanann sé? Cá bhfuil sé lonnaithe? Bunaíodh an Comhlacht i Nollaig 1999 chun feidhm a thabhairt do ghealltanas ó rialtas na Breataine agus rialtas na hÉireann i gComhaontú Bhéal Feirste/Aoine an Chéasta. Is é atá sa chomhlacht ná 24 ball boird; 16 ball a bhfuil spéis acu sa Ghaeilge agus 8 ball a bhfuil spéis acu in Albainis Uladh. Conas a chinntear an buiséad do na codanna Gaeilge agus Albainis Uladh den Fhoras Teanga? Cén fáth go bhfuil difríocht eatarthu? Socraítear buiséad an dá ghníomhaireachta go neamhspleách de réir a riachtanas áirithe féin (mar atá leagtha amach ina gcuid pleananna gnó) agus ag tógáil san áireamh an cistiú atá ar fáil. Aontaíonn an RCEF agus an RGPTG ar an dá bhuiséad i dteannta a chéile, agus iad ag obair leis na ranna airgeadais faoi seach, agus i ndlúthchomhairle leis an dá ghníomhaireacht dar ndóigh. Ní shocraítear iad i gcoibhneas lena chéile. Ritheann an dá ghníomhaireacht de réir na bliana féilire. Oibríonn an Foras Teanga de réir na bliana féilire. Gníomhaireacht na hUltaise (ar leith) 2006 2.132
2006 19.862 Soláthraíonn an RCEF cistiú do 75% de bhuiséad Ghníomhaireacht na hUltaise agus soláthraíonn an RGPTG cistiú do 25% de. Soláthraíonn an RGPTG cistiú do 75% de bhuiséad Fhoras na Gaeilge agus soláthraíonn an RCEF cistiú do 25% de. Aontaíodh ar na céatadáin sin nuair a bunaíodh na comhlachtaí agus coimeádadh iad ó shin. Cé a labhraíonn Gaeilge? Fuair Daonáireamh 2001 go bhfuil ‘roinnt eolais ar an nGaeilge’ ag 167,490 duine, agus as na daoine sin tá 75,125 acu ‘a labhraíonn, a scríobhann agus a thuigeann Gaeilge’. Cé a labhraíonn Albainis Uladh i dTuaisceart Éireann? Fuair an Northern Ireland Life and Times Survey (1999) go labhraíonn 2% den daonra Albainis Uladh: is ionann é sin agus thart ar 35,000 duine. Measann an Ulster-Scots Language Society go bhfuil thart ar 100,000 cainteoir ann. Ina theannta sin tá cainteoirí Albainis Uladh in oirthear Dhún na nGall. Ar ndóigh tá suas le dhá mhilliún cainteoir Albainis Uladh in Albain freisin. Táim rannpháirteach i gclár teanga Gaeilge nó Albainis Uladh agus ba mhaith liom deontas a fháil, cad ba cheart dom a dhéanamh? Ní thugann an RCEF cúnamh deontais go díreach d’eagraíochtaí, ach oibrímid trínár nGníomhaireachtaí ina n-ionad. Foras na Gaeilge Teileafón: 1850 325325 (Éire) / 0845 3098142(TÉ) Láithreán Gréasáin: www.gaeilge.ie Nó lena oifig i mBéal Feirste: BT1 6ED Láithreán Gréasáin: www.gaeilge.ie
Gníomhaireacht na hUltaise Láithreán Gréasáin: www.ulsterscotsagency.com
Tá spéis agam i dteanga a fhoghlaim, cad ba cheart dom a dhéanamh? Má theastaíonn uait Gaeilge a fhoghlaim tá faisnéis úsáideach ar láithreán gréasáin Fhoras na Gaeilge.
Cad atá sa Teanga Chomharthaíochta? Is í Teanga Chomharthaíochta an bealach roghnaithe le cumarsáid a dhéanamh do 5,000 as na 17,000 duine i dTuaisceart Éireann atá faoi mhórbhodhaire nó faoi ollbhodhaire agus úsáideann roinnt mhaith dá dteaghlaigh agus dá gcairde í chomh maith. Teanga inti féin atá sa Teanga Chomharthaíochta. Tá gramadach agus comhréir faoi leith ag baint leis, atá difriúil ó rialacha gramadaí an Bhéarla. Úsáideann sí idir gnéithe láimhe agus gnéithe neamhláimhe: cruthanna agus luailí láimhe, gothaí aghaidhe, agus comharthaíocht choirp. Cad atá sa Chairt Eorpach um Theangacha Réigiúnacha nó Mionlaigh? Is coinbhinsiún idirnáisiúnta í an Chairt atá deartha chun teangacha réigiúnacha agus mionlaigh a chosaint agus a chur chun cinn. Ní bhunaíonn an Chairt aon chearta aonair nó comhchoiteanna do chainteoirí na dteangacha réigiúnacha nó mionlaigh. Is cuspóir cultúrtha é cuspóir sáraitheach na Cairte. Tá sí deartha chun teangacha réigiúnacha agus mionlaigh a chosaint agus a chur chun cinn mar ghné d'oidhreacht chultúrtha na hEorpa atá faoi bhagairt. Cad a chiallaíonn an Chairt don Ghaeilge? Ciallaíonn síniú na Cairte gur féidir le lucht na Gaeilge í a úsáid nuair a bhíonn siad ag scríobh chuig Ranna nó Gníomhaireachtaí Rialtais nó ag glaoch orthu. Ní gá do Ranna ná Gníomhaireachtaí Rialtais freagairt i nGaeilge, cé go bhféadfaidís a leithéid a dhéanamh. Ciallaíonn sé sin go bhféadann tú scríobh i nGaeilge ar fhoirmeacha iarratais, thuairisceáin chánach agus mar sin de. Ba cheart a choimeád i gcuimhne toisc gurb é Béarla teanga oibre Státseirbhís Thuaisceart Éireann go mbeidh uirthi an chuid is mó den ábhar a chuirfear isteach i nGaeilge a aistriú, agus mar sin d’fhéadfadh go dtógfadh sé beagáinín níos faide freagra a thabhairt. Cad a chiallaíonn an Chairt d’Albainis Uladh? Cé nach gceanglaíonn an Chairt ar Ranna agus Gníomhaireachtaí Rialtais glacadh le litreacha ná glaonna teileafóin in Albainis Uladh, glacfaidh an chuid is mó acu leo. Ní gá do Ranna ná Gníomhaireachtaí Rialtais freagairt in Albainis Uladh, cé go bhféadfaidís a leithéid a dhéanamh. Ciallaíonn sé sin go bhféadann tú scríobh in Albainis Uladh ar fhoirmeacha iarratais, thuairisceáin chánach agus mar sin de. Ba cheart a choimeád i gcuimhne toisc gurb é Béarla teanga oibre Státseirbhís Thuaisceart Éireann go mbeidh uirthi an chuid is mó den ábhar a chuirfear isteach in Albainis Uladh a aistriú, agus mar sin d’fhéadfadh go dtógfadh sé beagáinín níos faide freagra a thabhairt. Cad atá á dhéanamh ag an RCEF chun cabhrú leis an nGaeilge? I gcomhpháirt leis an Roinn Gnóthaí Pobail, Tuaithe agus Gaeltachta tugann RCEF cistiú d’Fhoras na Gaeilge (Gníomhaireacht na Gaeilge). Laistigh den Státseirbhís tá an RCEF i gceannas ar bhealaí a fhorbairt trína bhféadann cainteoirí Gaeilge an teanga dá rogha féin a úsáid agus iad ag plé le gníomhaireachtaí Rialtais. Ba cheart a choimeád i gcuimhne áfach, go bhfuil na Ranna freagrach as a ngníomhartha féin chuige sin. Cad atá á dhéanamh ag an RCEF chun cabhrú le hAlbainis Uladh? I comhpháirt leis an Roinn Gnóthaí Pobail, Tuaithe agus Gaeltachta tugann an RCEF cistiú do Ghníomhaireacht na hUltaise (Tha Boord o Ulstèr-Scotch). Cad atá á dhéanamh ag an RCEF chun cabhrú leis an Teanga Chomharthaíochta? Soláthraíonn Comhaontú Bhéal Feirste/Aoine an Chéasta an cuspóir uileghabhálach beartais dár gcuid oibre i leith éagsúlachta teanga.
Cad atá á dhéanamh ag an RCEF chun cabhrú le Teangacha Eitneacha Pobal Mionlaigh? Mar chuid d’Fhóram Cine Thuaisceart Éireann tá an RCEF ag dul i gceannas ar ghrúpa a bheidh ag féachaint ar na riachtanais teanga agus chumarsáide atá ag pobail eitneacha mionlaigh maidir le rochtain a fháil ar sheirbhísí poiblí anseo. Beidh an grúpa ina chomhpháirtíocht idir grúpaí deonacha agus pobail a bhfuil suim acu ann, an earnáil phoiblí agus eagraíochtaí eile. Táthar ag súil trí chaighdeáin a fhorbairt agus dea-chleachtas a aithint go mbeidh an grúpa in ann moltaí a dhréachtú a laghdóidh na neamhionannais a fhulaingíonn lucht labhartha teangacha eitneacha mionlaigh anseo. Conas a fheidhmíonn an Foras Teanga? Cad a dhéanann sé? Cá bhfuil sé lonnaithe? Bunaíodh an Comhlacht i Nollaig 1999 chun feidhm a thabhairt do ghealltanas ó rialtas na Breataine agus rialtas na hÉireann i gComhaontú Bhéal Feirste/Aoine an Chéasta. Is é atá sa chomhlacht ná 24 ball boird; 16 ball a bhfuil spéis acu sa Ghaeilge agus 8 ball a bhfuil spéis acu in Albainis Uladh. Conas a chinntear an buiséad do na codanna Gaeilge agus Albainis Uladh den Fhoras Teanga? Cén fáth go bhfuil difríocht eatarthu? Socraítear buiséad an dá ghníomhaireachta go neamhspleách de réir a riachtanas áirithe féin (mar atá leagtha amach ina gcuid pleananna gnó) agus ag tógáil san áireamh an cistiú atá ar fáil. Aontaíonn an RCEF agus an RGPTG ar an dá bhuiséad i dteannta a chéile, agus iad ag obair leis na ranna airgeadais faoi seach, agus i ndlúthchomhairle leis an dá ghníomhaireacht dar ndóigh. Ní shocraítear iad i gcoibhneas lena chéile. Ritheann an dá ghníomhaireacht de réir na bliana féilire. Oibríonn an Foras Teanga de réir na bliana féilire. Gníomhaireacht na hUltaise (ar leith) 2006 2.132
2006 19.862 Soláthraíonn an RCEF cistiú do 75% de bhuiséad Ghníomhaireacht na hUltaise agus soláthraíonn an RGPTG cistiú do 25% de. Soláthraíonn an RGPTG cistiú do 75% de bhuiséad Fhoras na Gaeilge agus soláthraíonn an RCEF cistiú do 25% de. Aontaíodh ar na céatadáin sin nuair a bunaíodh na comhlachtaí agus coimeádadh iad ó shin. Cé a labhraíonn Gaeilge? Fuair Daonáireamh 2001 go bhfuil ‘roinnt eolais ar an nGaeilge’ ag 167,490 duine, agus as na daoine sin tá 75,125 acu ‘a labhraíonn, a scríobhann agus a thuigeann Gaeilge’. Cé a labhraíonn Albainis Uladh i dTuaisceart Éireann? Fuair an Northern Ireland Life and Times Survey (1999) go labhraíonn 2% den daonra Albainis Uladh: is ionann é sin agus thart ar 35,000 duine. Measann an Ulster-Scots Language Society go bhfuil thart ar 100,000 cainteoir ann. Ina theannta sin tá cainteoirí Albainis Uladh in oirthear Dhún na nGall. Ar ndóigh tá suas le dhá mhilliún cainteoir Albainis Uladh in Albain freisin. Táim rannpháirteach i gclár teanga Gaeilge nó Albainis Uladh agus ba mhaith liom deontas a fháil, cad ba cheart dom a dhéanamh? Ní thugann an RCEF cúnamh deontais go díreach d’eagraíochtaí, ach oibrímid trínár nGníomhaireachtaí ina n-ionad. Foras na Gaeilge Teileafón: 1850 325325 (Éire) / 0845 3098142(TÉ) Láithreán Gréasáin: www.gaeilge.ie Nó lena oifig i mBéal Feirste: BT1 6ED Láithreán Gréasáin: www.gaeilge.ie
Gníomhaireacht na hUltaise Láithreán Gréasáin: www.ulsterscotsagency.com
Tá spéis agam i dteanga a fhoghlaim, cad ba cheart dom a dhéanamh? Má theastaíonn uait Gaeilge a fhoghlaim tá faisnéis úsáideach ar láithreán gréasáin Fhoras na Gaeilge. Úsáidim Gaeilge nó Albainis Uladh i mo shaol gach lá: an féidir liom glaoch a chur ar an Rialtas nó scríobh chuige sa teanga is fearr liom? Is féidir leat. Is féidir leat scríobh chuig aon roinn nó ghníomhaireacht Rialtais i nGaeilge nó in Albainis Uladh. D’fhéadfadh go scríobhfadh roinnt comhlachtaí ar ais chugat i do theanga roghnaithe. Affen Axed Speirins Ye shud click oan a speirin ablow tae gae tae thon speirin an the ansuer tae hit:
Quhat leids ir uised i Norlin Airlan Inglis bes the maist widely uised leid i Norlin Airlan Ablow ir estimates o’ the nummer o’ fowk wha spake leids ither nor Inglis i Norlin Airlan: Airish 106,844 Ulster Scots 35,000 Chinese 4,200 British Sign Leid 3,000 Airish Sign Leid 1,500 Cant/ Shelta/Gammon 1,700 Arabic 1000 – 1500 Portugese mair nor 1000 Tagalog 600 Bengali 450 – 500 Hindi ir Punjabi 1,700 Soothern Indian Leids 500 Farsi 350 Thair hes bein baag graith i the nummers o’ migrant waarkers comin’ intae Norlin Airlan maistly fae the new EU accession kintras, bit nummers oan hoo monie fowk uisin leids fae thae airts irnae yet tae han’. The nummers abeen ir fae a wheen o’ differ sources: 2001 Census, 19&99 Norlin Airlan Lif’ an’ Tims Survey, ‘In other words’ report bae Daniel Holder, Kirk/O’Baoil, British Deaf Association. Quhat bes the Airish leid? Airish bes yin o’ the auldest leids i the worl’. Hit bes pairt o’ the Celtic brench o’ the Indo-European leids, ither sib leids ir Scotch Gaelic, Manx, Welsh, Breton an’ Cornish. The Airish Leid movement i Norlin Airlan bes maistly revivalist. Norlin Airlan’s las’ native spakers o’ Airish dee’d i the 19&70s bit, bae then, Airish spakin femmelies hed appeared i differ airts o’ Norlin Airlan, amang thaim a wee wheen i Bilfawst, I thae femmelies Airish bes bein’ passed oan atween generations. Airish uisers ir spread athwort Norlin Airlan wi’ the feck o’ thaim i the bagger Bilfawst airt. Aboot 4,000 weans ir taught the noo through Airish, an Airish bes the thurd maist popular taught leid aa GCSE i Norlin Airlan schuils. Quhat bes the Ulster Scots leid? Ulster Scots bes a Germanic leid an bes the locail variety o’ the Scots leid. Hits maistly uised i kintra airts o’ nor-aist Coontie Down, Anthrim, aist Londonderry an i aist Dinnygal i the Republic o’ Airlan. Inglis, Dutch an’ German ir ither Germanic leids sae Ulster Scots shaires monie features wi’ thaim. Langsine the Scots Leid wus uised aa the Scotch coort an’ wus brocht tae Airlan aa the tim’ o’ the Plantins. I laa Ulster Scots bes defined es; ‘the variety o’ the Scots leid at hes lang tim’ bein uised i airts o’ Norlin Airlan an’ Dinnygal’. (The Noarth/Sooth co-operation (Implementin’ Boadies)(Norlin Airlan) Ordair 19&99) Quhat bes Sign Leid? Sign Leid bes the preferred wie o’ communicatin’ o’ 5,000 o’ the 17,000 fowk i Norlin Airlan wha ir pairtly ir fu’ deef , forebye hits uised bae a clatter o’ thair femmelies an’ freens. Sign Leid bes a leid i hits ain richt. Hit hes hits ain grammer an’ syntax, gyely differ fae the laas o’ Inglis grammer. Hit uises baith manual an no-manual pairts: han’shapes an’ movements, facial expression an boadie leid Thaire ir twa sign leids i Norlin Airlan, British Sign Leid(BSL) an’ Airish Sign Leid(ASL). Neir 3,500 fowk i Norlin Airlan uise BSL an’ 1,500 uise ASL. BSL an’ ASL ir gyely differ leids, fer example the finger spellin’ alphabet uised wi’ BSL bes twa handit, differ fae the yin handit finger spellin’ alphabet uised wi’ ASL. Quhat bes the Europena Chairter fer Locail ir Minoritie Leids? The Chairter bes an international convention airted aa bieldin an’ heftin locial an’ minoritie leids. The Chairter dusnae establish onie individual ir collective richts fer thaim at uise regional ir minoritie leids. The Chairter’s owreridin purpone bes adae wi’ heirskeip. Hit bes airted aa bieldin an’ heftin locail ir minoritie leids es pairt o’ Europe’s heirskeip at bae unner threat. The UK Government signed the Chairter oan Mairch 2nd 2000 an’ ‘greed hit oan Mairch 27th 2001. The Chairter cum intae force oan Julai 2nd 2001. Hit bes bindin’ oan ivry yin o’ the kintras at ‘greed hit. Accause o’ thon hit hes implications fer ivry Norlin Airlan Government Depairtment, fer Whitehaa depairtments waarkin i Norlin Airlan an’ fer Locail Government. I Norlin Airlan hit applies tae Airish an’ tae Ulster Scots. Hit dusnae cover sign leids ir the leids o’ the minoritie ethnic communities. Fae tim’ tae tim’ the UK Government maun mak’ reports tae the Cooncil o’ Europe Committee o’ Experts wha report fae tim’ tae tim’ oan ivry kintra’s complyin’ wi’ hits obleegements unner the Chairter. Quhat daes the Chairter mean fer Airish? The signin’ o’ the Chairter means at thaim at uise Airish can uise hit quhan sennin screeds tae ir tellyphonin Government Depairtments ir Agencies. Government Depairtments ir Agencies dinnae hae tae repone i Airish, bit they micht dae sae. Accause o’ thon ye’ll bae fit tae uise Airish oan application foarms, tax returns an’ sae oan. Ye shud min’ at accause the waarkin leid o’ the Norlin Airlan Civil Service bes Inglis maist submissions i Airish wul hae tae bae owreset an’, oan accoont o’ thon, hit micht tak’ a wee bit langer tae repone. Gif uisers o’ Airish ir wantin’ tae yairn wi’ a Government official wha dusnae spake Airish noatice shud bae gien tae gie tim’ tae arrange an’ owresetter gif thon bes possible. Maistly, (accause o’ hannlins arrangin’ owresetters), uisers o’ Ulster Scots wulnae bae fit tae hae a maitin hel’ i Ulster Scots. Forebye thon Government wul owreset an’ bring oot sim paipers at ir o’ peerticular intherest tae thaim at uise Ulster Scots. Quhat bes DCAL daein tae heft Ulster Scots? The mair at the Chairter dusnae obleege Government Depairtments an’ Agencies tae tak’ screeds ir tellyphone caas i Ulster Scots, the feck o’ thaim wul dae sae. Government Depairtments ir Agencies dinnae hae tae repone i Ulster Scots bit they can dae sae. Thon means at ye’re fit tae uise Ulster Scots oan application foarms, tax returns an’ sae oan. Ye shud min’ at es the waarkin leid o’ the Norlin Airlan Civil Service bes Inglis maist submissions i Ulster Scots wul hae tae bae owreset, wi the ootcum at hit micht tak’ langer tae repone. Maistly, (adae wi’ problems i arrangin’ owresetters), thaim at uise Ulster Scots wulnae bae fit tae arrange fer a maetin tae bae hel’ i Ulster Scots. Forebye thon Government wul owreset an’ pit oot sim paipers i Ulster Scots at ir o’ peerticular intherest tae thaim at uise Ulster Scots. Quhat DCAL bes daein tae heft the Airish Leid Alang wi’ the Depairtment o’ Community, Kintra an’ Gaeltacht Affairs DCAL peys fer Foras na Gaeilge (The Airish Leid Agency). Foras na Gaeilge bes responsible fer heftin the Airish leid. Forebye thon DCAL gies fundin’ tae Colmcille: an organisation airted aa “fosterin’ hefts fer the Gaelic leid an’ forder links atween Gaelic Scotlan’ an’ Airlan’. DCAL rins the qualitie controlled Airish owresettin service fer the Norlin Airlan Civil Service. We cairry oan waarkin tae standardise an’ mak’ betther the Airish owresettins uised bae the public sector. Mair maakin o’ Airish leid programmes bes bein’ hefted through the Airish Leid Broadcastin’ Fund. Wi’in the Civil Service DCAL hes tuk the lead roul i forderin the wies at thaim at spake Airish can uise thair chusen leid quhan dalin wi’ Government Agencies. Hooiniver ye shud ‘min at the Depairtments ir responsible an’ ansuerable fer thair ain ections adae wi’ thon. Thae daeins hae included producin’ steerins fer public servants tae heft thaim meet thair obleegements unner the European Chairter fer Locail ir minoritie leids adae wi’ the Airish an’ Ulster Scots leids. Quhat DCAL bes daein tae heft Ulster Scots Alang wi’ the Depairtment o’ Community, Kintra an’ Gaeltacht Affairs DCAL peys fer the Ulster Scots Agency (The Boord o’ Ulster Scotch). The Ulster Scots Agency (The Boord o’ Ulster Scotch) bes responsible fer heftin mair awareness an’ uise o’ Ullans an’ o’ Ulster Scots heirskeip matthers baith i Norlin Airlan an’ athwort the islan’. Forebye thon DCAL bes forderin plens fer an Ulster Scots Academie, at we wud hope tae hae ap an’ rinnin i the neir futtur. DCAL hes tuk a lead roull i maakin steerins fer public servants tae heft thaim tae meet thair obleegements unner the European Chairter fer Locail ir Minoritie Leids adae wi’ the Ulster Scots leid. Quhat DCAL bes daein tae heft Sign leid? The Bilfawst/Guid Friday ‘Greement gies the owrearchin policie objective fer oor waark oan diversity o’ leids. The mair at British Sign Leid (BSL) an’ Airish Sign Leid (ASL) wurnae maide mention o’ i the Bilfawst/Guid Friday ‘Greement, the Depairtment hes allus treated thaim es recognised leids. Oan Mairch 29 2004 the Secretary o’ State fer Norlin Airlan announced the formal recognisin’ o’ BSL an’ ASL es leids i thair ain richt. Through a Sign Leid Partnerschip Curn, Government Depairtments waarkin alang wi’ fowk fae the deef community i partnerschip unner the leaderschip o’ DCAL, ir taakin ection tae mak’ betther respect, unnerstannin an’ tolerance o’ BSL an’ ASL an’ tae forder notions fer maakin betther access tae public services. Amang waark ap tae noo wus forderin o’ a tourin’ shew tae ris’ awareness o’ BSL an’ ASL, the forderin o’ steerins tae front line staff i Government Depairtments an’ Research tae identify chuses an’ chansts tae mak’ betther the supply o’ sign leid interpreters an’ teachers. Quhat DCAL bes daein tae heft Minoritie Ethnic Community Leids Es pairt o’ the Norlin Airlan Race Forum DCAL bes taakin the leid i a curn at wul bae leukin aa the leid an’ communication needs at minoritie ethnic communities hae i uisin public services i Norlin Airlan. The curn wul bae a partnerschip atween intherested voluntary an’ community curns, the public sector an’ ither organisations. Hits hoped at bae forderin stannarts an’ identifyin’ bes’ prattick the curn wul bae fit tae cum ap wi’ propones at wul reduce the inequalities at ir experienced bae minoritie ethnic leid uisers heir. Hoo daes the Noarth/Sooth Leid Boadie waark? Quhat daes hit dae? Quhar bes hit aa? TheBoadie wus set ap i Decemmer 19&99 fer tae gie effect tae an unnertaakin bae the British an’Airish governments i the Bilfawst/Guid Friday ‘Greement. The boadie bes maide ap o’ 24 boord members; 16 wi’ an intherest i Airish an 8 wi’ an intherest i Ulster Scots. I effect thae twa curns waark es twa boords, yin wi’ owresicht fer the Airish side an’ yin wi’ owresicht o’ the Ulster Scots side o’ the Leid Boadies remit. Baith curns hae a Chairsman wha thegither ect es joint Chairs fer the Leid Boadie, The Leid Boadie hes twa implementin’ Agencies; The Ulster Scots Agency (The Boord o’ Ulster Scotch) an’ Foras na Gaelige (Airish Leid Agency). The NSMC(Noarth/Sooth Meenesterial Cooncil) Joint Secretariat hefts the sponsor Depairtments (DCAL an’ DCRGA) an the Leid Boadie i forderin arrangements tae heft the Agencies tae cairry oot thair functions i accord wi’ thair laafu’ remit. The NSMC Joint Secretariat co-ordinates Meenester’s decisions through the NSMC Interim Procedures Process. The Noarth/Sooth Co-operation (Implementin Boadies)(Norlin Airlan) Ordair 19&99 ootlines the waark o’ the Noarth/Sooth Boadie: “Yin Boadie wi’ twa differ pairts wi’ the functions ablow: Airish Leid:
Ulster Scots Heftin o’ mair awareness an’ uise o’ Ullans an’ o’ Ulster Scots heirskeip issues, baith i Norlin Airlan an’ athwort the islan’.” Foras na Gaelige hes a heid offaice i Dublin an’ an offaice i Bilfawst. The Ulster Scots Agency (The Boord o’ Ulster Scotch) bes based i Bilfawst wi’ an offaice i Dinnygal. Hoo bes the budget wrocht oot fer the Airish an’ Ulster Scots pairts o’ the Noarth/Sooth leid boadie? Fer wie ir they differ? The budgets fer the twa agencies ir set independently accordain tae thair ain differ needs (es set oot i thair business plens) an’ taakin intae accoont catter tae han’. Thae budgets ir ‘greed thegither bae DCAL an’ DCRGA, waarkin wi’ thair ain finance depairtments an i close consultation wi’ the twa agencies. They irnae set i relation tae yin anither. Baith agencies rin oan calendar yeirs. DCAL peys 75% o’ the Ulster Scots Agency (The Boord o’ Ulster Scotch) budget an’ DCRGA gies 25%. DCRGA peys 75% o’ Foras na Gaeilge’s budget wi’ DCAL peyin 25%. Thae proportions wur ‘greed quhan thae boadies wur stairtet an’ hae bein kep’ ap sine. Forebye thon ye shud min’ at DCRGA peys i euro quyhles DCAL dales i sterlin’. The budgets fer the twa agencies ir differ fer a wheen o’ raisons, amang thaim bein’:
Quhat bes the budget o’ the Noarth/Sooth Leid Boadie? The Noarth/Sooth Leid Boadie waarks i calendar yeirs Es the twa agencies i the Boadie ir peyed i twa catters, altherations i the velue o’ prugh hae an affect oan the enn amoonts. The main catter o’ the Ulster Scots Agency (The Boord o’ Ulster Scots) bes sterlin’, quyhles the main catter o’ Foras na Gaeilge (The Airish Leid Agency) bes euro, (langsine Airish Punts), sae we hae gien nummers i thae catters. Ulster Scots Agency (hits lane) Yeir GBP (millions)
Foras na Gaeilge (hits lane) Yeir Euro (millions)
DCAL peys 75% o’ the Ulster Scots Agency budget an’ DCRGA peys 25%. DCRGA peys 75% o’ Foras na Gaeilge’s budget wi’ DCAL peyin 25%. Thae proportions wur ‘greed quhan the boadies wur stairtet an’ hae bein kep’ ap sine. Wha spakes Airish? The 2001 Census foun’ at 167,490 fowk hed ‘sim’ knowledge o’ Airish’, an ootae thaim 75,125 ‘spake, raid an’ unnerstan Airish’. The Norlin Airlan Lif’ an’ Tims Survey an’ the Census shew at thaim spakin Airish ir apt tae bae Roman Catholic, nationalist an’ young. Thair irnae onie baag differs adae wi’ bein’ men ir weemin, marriet ir no ir dependants, an we havnae onie wittens adae wi’ sexual airtin. Airish Trevellers ir ir mair apt tae spake Airish es ir fowk wha irnae marriet an’ thaim at dinnae hae a disablement. Wha spakes Ulster Scots i Norlin Airlan? The Norlin Airlan Lif’ an’ Tims Survey (19&99) foun’ at 2% o’ fowk spake Ulster Scots. Thon wud amoont tae aboot 35,000 fowk. The Ulster Scots Leid Societie alloos at thair ir 100,000 spakers. The mair thair ir Ulster Scots spakers i aist Dinnygal. O’ coorse thair ir ap tae twa million Scots spakers i Scotlan’ The Norlin Airlan Lif’ an’ Tims Survey (based oan a wee wheen o’ Ulster Scots spakers – 43) foun’ at thaim at spake Ulster Scots ir mair apt tae bae aulder an ir a wee bit mair apt tae bae Protestant ir men. Hit foun forebye at a wee bit less nor hauf o’ Ulster Scots spakers allooed thairsels tae bae ‘unionist’, the ithers wur neir evenly split atween ‘nationalist’ an ‘neither’. Thair irnae onie baag differs adae wi’ bein men ir weemin, marriet ir no ir dependants, an we havnae onie wittens adae wi’ sexual airtin. A’hm involved i an Airish ir Ulster Scots leid programme an’ am intherested i gettin’ a grant, quhat shud A dae? DCAL dusnae gie grants tae organisations, raither we ect through oor Agencies. Foras na Gaeilage gies fundin’ tae Airish leid curns an’ organisations. Tae fin oot gif ye’ll bae fit tae get a grant ye shud get oantae hits heid offaice i Dublin: Foras na Gaeilge 7 Cearnog Mhuirfean Baile Atha Cliath 2 Teilefon 1850 325325 (Eire)/0845 3098142 (Norlin Airlan) Riomhphost eolas@forasnagaeilge.ie Suiom Greasain www.forasnagaeilge.ie Ir thair offaice i Bilfawst Foras na Gaeilge Wastgate Hoose 2-4 Quaen Street, Bilfawst BT1 6ED Tellyphone 028 9089 0970 Epoast eolas@forasnagaeilge.ie Wabsteid www.gaeilge.ie The Ulster Scots Agency gies catter tae Ulster Scots curns an’ organisations. Tae fin oot gif ye’ll bae fit tae get a grant ye shud get oantae hits heid offaice i Bilfawst: The Ulster Scots Agency Franklin Hoose 5th Flure, 10 – 12 Brunswick Street, Bilfawst, BT2 7GE Tellyphone 028 9023 1113 (Norlin Airlan) 00353 749173876 (Eire) Epoast info@ulsterscotsagency.org.uk Wabsteid www.ulsterscotsagency.com O’ coorse thair ir monie ither grant gien organisations, an’ i the pas’ monie Airish an’ Ulster Scots curns hae gat grants fae ither sources es thair daeins metched thair criteria fer gien grants. A’hm intherested i lairnin a leid, quhat shud A dae? Gif ye’re intherested i lairnin Airish thair ir uisefu wittens oan Foras na Gaeilge’s wabsteid. Gif ye’re intherested i lairnin Ulster Scots thair ir uisefu wittens oan The Boord o’ Ulster Scotch wabsteid. A uise Airish ir Ulster Scots i mae ivryday lif’: can A tellyphone ir sen’ a screed tae the Government i the leid A’hd raither uise? Aye. Ye can sen’ a screed tae onie Government depairtment ir agency i Airish ir Ulster Scots. Sim boadies micht repone forebye i yer chusen leid. Forebye thon ye can tellyphone Government i Airish ir Ulster Scots: voicepoasts hae bein set ap tae alloo thon: Airish 028 90515251 Ulster Scots 028 90515252 Mak’ siccar at ye saie fer wha the message bes fer an’ gie yer address sae a repone can bae sent efter yer message bes owreset. |
Related Links
Information
|